ستاد مرکزی اربعین|کمیته فرهنگی، آموزشی

banner-img banner-img-en
logo

 ادبیات و پژوهش


منزلت تبليغات ديني و آسيب‌شناسي آن، از ديدگاه متفکر شهيد استاد مطهري

چاپ
بايد روي افكار شهيد مطهري، كار فكري بشود؛ يعني جمعي اهل تحقيق علاقه مندبه كار علمي، بنشينند و نظرات و تفكرات شهيد مطهري را در ابواب مختلف استخراج كنند؛ درباره موضوعات بي‌شمار و متنوعي كه ايشان در مباحثشان مطرح كرده‌اند از مجموع آثار، نظر آن شهيد را استخراج كنند اين، راه گسترش و پيشرفت و شكوفايي فكري جامعه بر مبناي آثار شهيد مطهري است و اميدواريم اين كار انجام بگيرد.» از بيانات مقام معظم رهبري

عليرضا مزروعي

بايد روي افكار شهيد مطهري، كار فكري بشود؛ يعني جمعي اهل تحقيق علاقه مندبه كار علمي، بنشينند و نظرات و تفكرات شهيد مطهري را در ابواب مختلف استخراج كنند؛ درباره موضوعات بي‌شمار و متنوعي كه ايشان در مباحثشان مطرح كرده‌اند از مجموع آثار، نظر آن شهيد را استخراج كنند اين، راه گسترش و پيشرفت و شكوفايي فكري جامعه بر مبناي آثار شهيد مطهري; است و اميدواريم اين كار انجام بگيرد.»

با عنايت به اين بيانات مقام معظم رهبري، آنچه در پي مي‌آيد گذري است بر انديشه‌هاي متفكر شهيد استاد مطهري; پيرامون منزلت تبليغات ديني و آسيب شناسي آن كه به مناسبت سالگرد شهادت آن شهيد بزرگوار تهيه و تدوين شده است.

از ديدگاه شهيد مطهري نبوت به دو بخش، تشريعي و تبليغي تقسيم مي‌شود و پيامبران اولوالعزم صاحبان قانون و شريعت عهده دار نبوت تبليغي و هم تشريعي بودند و پيامبران غير اولوالعزم صرفاً نبوت تبليغي را بر عهده داشتند.

پيامبران تبليغي کارشان تعليم و ارشاد مردم بر اساس تعليمات پيامبران صاحب شريعت بوده است. و تا زماني که جامعه بشريت به بلوغ عقلي و علمي و تمدن نرسيده باشد نيازمندِ وحي تبليغي است. و در شرايط ظهور علم و عقل و به عبارت ديگر، رشد و بلوغ تمدن انساني که شايسته عهده‌داري دعوت و تعليم و تبليغ و تفسير و اجتهاد گرديد. نياز به وحي تبليغي خاتمه مي‌يابد و علما جانشين پيامبران تبليغي مي‌گردند.

نبوت تبليغي

پيامبران مجموعاً دو وظيفه انجام مي‌داده‌اند: يکي اينکه از جانب خدا براي بشر قانون و دستورالعمل مي‌آورده‌اند؛ دوم اينکه مردم را به خدا و عمل به دستورالعمل‌هاي الهي آن عصر و زمان دعوت و تبليغ مي‌کرده‌اند.

غالب پيامبران فقط وظيفه دوم را انجام مي‌داده‌اند؛ عده بسيار کمي از پيامبران که قرآن آنها را اولوالعزم مي‌خواند قانون و دستورالعمل آورده‌اند. به عبارت ديگر، دو نوع نبوت بوده است: نبوت تشريعي و نبوت تبليغي. پيامبران تشريعي که عددشان بسيار اندک است صاحب قانون و شريعت بوده‌اند، ولي پيامبران تبليغي کارشان تعليم و تبليغ و ارشاد مردم به تعليمات پيامبر صاحب شريعت بوده است. اسلام که ختم نبوت را اعلام کرده است نه تنها به نبوت تشريعي خاتمه داده است بلکه به نبوت تبليغي نيز پايان داده است. چرا چنين است؟ چرا امت محمد صلی الله علیه و آله و ملت اسلام از هدايت و ارشاد چنين پيامبراني محروم مانده‌اند؟ فرضاً اين مطلب را پذيرفتيم که اسلام به واسطة کمال و کليت و تماميت و جامعيتش به نبوت تشريعي پايان داده است، پايان يافتن نبوت تبليغي را به چه حساب و فلسفه‌اي مي‌توان توجيه کرد؟

حقيقت اين است که وظيفه اصلي نبوت و هدايت وحي، همان وظيفه اول است، اما تبليغ و تعليم و دعوت، يک وظيفه نيمه بشري و نيمه الهي است. وحي و نبوت، يعني اتصال مرموز با ريشه وجود و سپس ماموريت براي ارشاد خلق، مظهري است از مظاهر «هدايت» که بر سراسر هستي حکمفرماست:

Gربنا الذي اعطي کل شي خلقه ثم هدي الذي خلق فسوي، والذي قدر فهديF.

موجودات با پيمودن پله‌هاي هستي، به تناسب درجه کمالي که به آن مي‌رسند، از هدايت خاص آن درجه بهره مند مي‌گردند؛ يعني خصوصيت و شکل هدايت بر حسب مراحل مختلف هستي متفاوت است. دانشمندان اثبات کرده‌اند که حيوانات هر اندازه از نظر ساختمان و تجهيزات طبيعي ضعيف‌تر و ناتوان‌تر از لحاظ نيروي مرموز هدايت غريزه که نوعي حمايت و سرپرستي مستقيم طبيعت است قوي‌ترند، و هر اندازه که از لحاظ تجهيزات طبيعي و نيروهاي حسي و خيالي و وهمي و عقلي مجهزتر مي‌گردند و بر پله‌هاي وجود بالا مي‌روند، از هدايت غريزي آنها کاسته مي‌شود؛ درست مانند کودکي که در مراحل اول کودکي تحت حمايت و سرپرستي مستقيم و همه‌جانبه پدر و مادر است و هر اندازه که رشد مي‌کند از تحت حمايت مستقيم والدين خارج و به خود واگذاشته مي‌شود. بالا رفتن جانداران بر پله‌هاي هستي و مجهز شدن به تجهيزات عضوي و حسي و خيالي و وهمي و هوشي و عقلي، بر امکانات و استقلال آنها مي‌افزايد و به همان نسبت از هدايت غريزي آنها مي‌کاهد.

مي‌گويند حشرات از همه حيوانات از لحاظ غريزه مجهزترند، در صورتي که از لحاظ مراحل تکامل در درجه پايين قرار گرفته‌اند، و انسان که بر بالاترين پله نردبان تکامل قرار گرفته است از لحاظ غريزه از همه ناتوان‌تر است.

وحي، عالي‌ترين و راقي‌ترين مظاهر و مراتب هدايت است. وحي، رهنمود آن‌هايي دارد که از دسترس حس و خيال و عقل و علم و فلسفه بيرون است و چيزي از اينها جانشين آن نمي‌شود. ولي وحيي که چنين خاصيتي دارد وحي تشريعي است نه تبليغي. وحي تبليغي بر عکس است، تا زماني بشر نيازمند به وحي تبليغي است که درجه عقل و علم و تمدن به پايه‌اي نرسيده است که خود بتواند عهده دار دعوت و تعليم و تبليغ و تفسير و اجتهاد در امر دين خود بشود. ظهور علم و عقل و به عبارت ديگر، رشد و بلوغ انسانيت، خود به خود به وحي تبليغي خاتمه مي‌دهد و علما جانشين انبياء مي‌گردند. مي‌بينيم قرآن در اولين آيه‌اي که نازل مي‌شود سخن از قرائت و نوشتن و قلم و علم به ميان مي‌آورد:

Gاقرا باسم ربک الذي خلق، خلق الانسان من علق، اقرا و ربک الاکرم، الذي علم بالقلم، علم الانسان مالم يعلمF.

اين آيه اعلام مي‌کند که عهد قرآن، عهد خواندن و نوشتن و ياد دادن و علم و عقل است. اين آيه تلويحاً مي‌فهماند که در عهد قرآن، وظيفه تعليم و تبليغ و حفظ آيات آسماني به علما منتقل شده و علما از اين نظر جانشين انبياء مي‌شوند. اين آيه اعلام بلوغ و استقلال بشريت در اين ناحيه است. قرآن در سراسر آياتش بشر را به تعقل و استدلال و مشاهدة عيني و تجربي طبيعت و مطالعه تاريخ به تفقه و فهم عميق دعوت مي‌کند. اينها همه نشانه‌هاي ختم نبوت و جانشيني عقل و علم به جاي وحي تبليغي است.

سيره تبليغي پيامبر گرامي اسلام

پيامبر و طبابت روحي

استاد شهيد، سيره تبليغي پيامبرعظيم الشان اسلام صلی الله علیه و آله را با توجه به روان‌شناختي انسان و مخاطب شناسي بر پايه و اساس تبشير و انذار مطرح مي‌نمايند. و دربارۀ سيره تبليغي آن حضرت مي‌فرمايند:

علي علیه السلام جمله‌اي دارد دربارة پيغمبر اکرم صلی الله علیه و آله که در نهج البلاغه است و سيرة پيغمبر صلی الله علیه و آله را در يک قسمت بيان مي‌کند؛ مي‌فرمايد: پيغمبر، پزشکي بود براي مردم. البته معلوم است که مقصود، پزشک بدن نيست، بلکه مقصود پزشک روان و اجتماع است: «طبيبٌ دوّارٌ بِطبّه». در اولين تشبيه که او را به طبيب تشبيه مي‌کند، مي‌خواهد بگويد: روش پيغمبر صلی الله علیه و آله، همانند طبيب معالج بود با بيماران خودش. يک طبيب معالج با بيمار چگونه رفتار مي‌کند؟ از جمله خصوصيات طبيب معالج نسبت به بيمار، ترحم به حال بيمار است. کما اين که خود علي علیه السلام در نهج البلاغه مي‌فرمايد: «وانما ينبغي لاهل العصمة والمصنوع اليهم في السلامة ان يرحموا اهل الذنوب والمعصية؛ اشخاصي که خدا به آنها توفيق داده که پاک مانده‌اند، بايد به بيماران معصيت ترحم کنند.»

گنه‌کاران، لايق ترحمند، يعني چه؟ پس چيزي به آنها نگوييم؟ يا نه، اگر مريض، لايق ترحم است، يعني او را فحش نده و بي‌تفاوت هم نباش، معالجه اش کن. روش پيغمبر اکرم صلی الله علیه و آله همانند يک طبيب معالج بود، ولي مي‌فرمايد: طبيب هم با طبيب فرق مي‌کند. ما طبيب ثابت داريم و طبيب سيار. يک طبيب، محکمه‌اي باز کرده، تابلوش را هم نصب کرده و در مطب خودش نشسته، هر کس آمد به او مراجعه کرد که مرا معالجه کن، به او نسخه مي‌دهد، کسي مراجعه نکرد به او کار ندارد، ولي پيامبر، طبيبِ سياري است، قانع نيست به اين که مريض‌ها به او مراجعه کنند، او سراغ مريض‌ها مي‌رود. پيغمبر صلی الله علیه و آله مي‌رفت سراغ مريض‌هاي اخلاقي و معنوي. در تمام دوران زندگي اش کارش اين بود. مسافرت به طائفش براي چه جهتي بود؟ اساساً در مسجدالحرام که مي‌رفت سراغ اين، سراغ آن، قرآن مي‌خواند، اين را دعوت مي‌کرد، آن را دعوت مي‌کرد، براي چه بود؟ در ايام ماه‌هاي حرام که مصونيتي پيدا مي‌کرد، و قبايل عرب مي‌آمدند براي اين که اعمال حج را به همان ترتيب بت پرستانه خودشان انجام بدهند، وقتي در عرفات و منا و بالخصوص در عرفات جمع مي‌شدند، پيغمبر صلی الله علیه و آله از فرصت استفاده مي‌کرد، مي‌رفت در ميان آنها. ابولهب هم از پشت سر مي‌آمد و هي مي‌گفت: حرف اين را گوش نکنيد، پسر برادر خودم است، من مي‌دانم که او دروغگوست
ـ العياذ بالله ـ اين ديوانه است، اين چنين است، چنان است، ولي او به کار خود ادامه مي‌داد. اين براي چه بود؟ مي‌فرمايد: پيغمبر صلی الله علیه و آله روشش روش طبيب بود، ولي طبيب سيار، نه طبيب ثابت که فقط بنشيند که هر کس آمد از ما پرسيد، ما جواب مي‌دهيم، هر کس نپرسيد، ديگر ما مسئوليتي نداريم؛ نه، او مسئوليت خودش را بالاتر از اين حرف‌ها مي‌دانست.

در روايات ما هست که عيساي مسيح علیه السلام را ديدند که از خانة يک زن بدکاره بيرون آمد. مريدها تعجب کردند. ياروح الله! تو اينجا چکار مي‌کردي؟ گفت: طبيب به خانة مريض مي‌رود. خيلي حرف است!

طبيب دوار بطبه، قد احکم مراهمه و احمي مواسمه.

نسبيت متدها و سيره‌ها را علي علیه السلام اين گونه ذکر مي‌کند. آيا پيغمبر با مردم با نرمش رفتار مي‌کرد يا با خشونت؟ با ملاطفت و مهرباني عمل مي‌کرد يا با خشونت و اعمال زور؟ علي علیه السلام مي‌گويد: هر دو، ولي جاي هر کدام را مي‌شناخت. هم مرهم داشت هم ميسم. اين تعبير خود اميرالمومنين علیه السلام است: در يک دستش مرهم بود و در دست ديگرش ميسم. وقتي مي‌خواهند زخمي را با يک دوا نرم نرم معالجه کنند، روي آن مرهم مي‌گذارند. ميسم يعني آلت جراحي، آلت داغ کردن. در يک دست مرهم است، در دست ديگر ميسم. آنجا که با مرهم مي‌شد معالجه کند معالجه مي‌کرد ولي جاهايي که مرهم کارگر نبود، ديگر سکوت نمي‌کرد که بسيار خوب، حال که مرهم مان کارگر نيست پس بگذاريم به حال خودش باشد. اگر يک عضو فاسد را ديگر با مرهم نمي‌توان معالجه کرد، بايد داغش کرد و با اين وسيله معالجه نمود، با جراحي بايد قطعش کرد، بريد و دور انداخت. پس در جايي اعمال زور، در جاي ديگر نرمش و ملاطفت. هر کدام را در جاي خودش به کار مي‌برد.

تبشير و انذار

تاريخ مي‌نويسد: وقتي پيغمبر اکرم صلی الله علیه و آله معاذ بن جبل را براي دعوت و تبليغ مردم يمن فرستاد ـ طبق نقل سيرة ابن هشام ـ به او چنين توصيه مي‌کند:

يا معاذ بشر ولا تنفر، يسرو لا تعسر.

براي تبليغ اسلام مي‌روي. اساس کارت تبشير و مژده و ترغيب باشد، کاري کن که مردم مزاياي اسلام را درک کنند و از روي ميل و رغبت به اسلام گرايش پيدا کنند. نفرمود: «ولا تنذر» انذار نکن،‌ چون انذار جزء برنامه‌اي است که قرآن دستور داده است. نکته‌اي که پيغمبر اکرم صلی الله علیه و آله اشاره کرد اين بود که «بشرو لاتنفر» کاري نکن که مردم را از اسلام فرار بدهي و متنفر کني. مطلب را طوري تقرير نکن که عکس العمل روحي مردم فرار از اسلام باشد.

«تبشير» مژده دادن است، از مقولة تشويق است. مثلاً اگر شما بخواهيد فرزند خودتان را وادار به يک کار کنيد، از يکي از دو راه يا از هر دو راه در آن واحد وارد مي‌شويد: يکي راه تشويق و نويد که مثلاً وقتي مي‌خواهيد بچه به مدرسه برود شروع مي‌کنيد آثار و فوايد و نتايجي را که مدرسه رفتن دارد براي بچه ذکر کردن تا ميل و رغبت او براي اين کار تحريک بشود و طبع و روحش عاشق و متمايل به اين کار گردد و به اين سو کشيده شود.

راه دوم اينکه عواقب خطرناک مدرسه نرفتن را ذکر مي‌کنيد که اگر انسان مدرسه نرود و بي‌سواد بماندبعد چنين و چنان مي‌شود؛ و بچه براي اينکه از آن حالت فرار کند، به درس خواندن رو مي‌آورد. يکي از دو کار شما يعني تشويق و تبشير، کشاندن بچه است از جلو، دعوت و تشويق و تحريک رغبت اوست از جلو، و کار ديگر شما يعني انذار و ترساندن (البته به همان معنايي که عرض کردم، اعلام خطر کردن) راندن اوست از پشت سر. اين است که مي‌گويند تبشير، قائد است و انذار، سائق. «قائد» يعني جلوکش. کسي که مهار اسب يا شتري را مي‌گيرد، از جلو مي‌رود و حيوان از پشت سرش، او را مي‌گويند قائد. و «سائق» آن کسي را مي‌گويند که از پشت سر حيوان را مي‌راند. تبشير حکم قائد را دارد يعني از جلو مي‌کشد و انذار حکم سائق را، يعني از پشت سر مي‌راند و هر دوي اينها يک عمل انجام مي‌دهند. حال اگر اين دو با يکديگر باشد هم قائد وجود داشته باشد و هم سائق، يکي از جلو حيوان را بکشد و ديگري از پشت سر حيوان را براند، هر دو عامل در آن واحد حکمفرما بوده است.

اين هر دو كار براي بشر ضروري است؛ يعني تبشير و انذار هيچ کدام به تنهايي کافي نيست. تبشير شرط لازم است ولي شرط کافي نيست. انذار هم شرط لازم هست ولي شرط کافي نيست. اينکه به قرآن کريم «سبع المثاني» گفته مي‌شود شايد يک جهتش اين است که هميشه در قرآن تبشير و انذار مقرون به يکديگر است، يعني از يک طرف بشارت است و نويد، و از طرف ديگر انذار و اعلام خطر.

در دعوت، اين هر دو رکن بايد توام باشد. اشتباه است اگر داعي و مبلغ تکيه اش تنها روي تبشيرها و يا انذارها باشد، و بلکه جانب تبشير بايد بچربد. و شايد به همين دليل است که قرآن کريم تبشير را مقدم مي‌دارد: «بشيراً و نذيراً، مبشراً و نذيراً»

تنفير

غير از تبشير و انذار، يک عمل ديگر داريم که اسمش «تنفير» است. تنفير يعني عمل فرار دادن. گاهي انسان مي‌خواهد انذار کند، انذار را با تنفير اشتباه مي‌کند. انذار آن وقت انذار است که عمل سائق را انجام بدهد يعني واقعاً از پشت سر، شخص را به سوي جلو براند. ولي عمل تنفير يعني کاري کردن که او فرار کند. باز به همان حيوان مثال مي‌زنم: مثل اين است که انسان حيواني (شتري، اسبي) را مي‌کشد، بعد مي‌خواهد او را بيشتر پشت سر خودش حرکت بدهد، نوعي «هاي و هو» مي‌کند که يک مرتبه اين حيوان، محکم سرش را به عقب مي‌کشد. افسارش را پاره مي‌کند و فرار مي‌کند. اين را مي‌گويند «تنفير».

در روح انسان، گاهي بعضي از دعوت‌ها نه تنها سوق دادن و قائديت نيست بلکه تنفير است، يعني نفرت ايجاد کردن و فرار دادن است. و اين، اصلي است رواني؛ روح و روان انسان اين طور است. همان مثال بچه و مدرسه را عرض مي‌کنيم: بسياري از اوقات، پدر و مادرها يا بعضي از معلم‌هاي بچه‌ها به جاي تبشير و انذار، تنفير مي‌کنند، يعني کاري مي‌کنند که در روح بچه يک حالت تنفر و گريز از مدرسه پيدا بشود و عکس العمل روح اين بچه گريز از مدرسه است.

روح انسان فوق العاده لطيف است و زود عکس العمل نشان مي‌دهد. اگر انسان در يک کاري بر روح خودش فشار بياورد ـ تا چه رسد به روح ديگران ـ عکس العملي که روح انسان ايجاد مي‌کند گريز و فرار است؛ مثلاً در عبادت، جزء توصيه‌هاي پيغمبر اکرم صلی الله علیه و آله اين است که عبادت را به قدري انجام دهيد که روحتان نشاط عبادت دارد يعني عبادت را با ميل و رغبت انجام مي‌دهيد. وقتي يک مقدار عبادت کرديد، نماز خوانديد، مستحبات را به جا آوريد، نوافل انجام داديد، قرآن خوانديد و بيدار خوابي کشيديد، ديگر حس مي‌کنيد الان اين عبادت سخت و سنگين است يعني به زور داريد بر خودتان تحميل مي‌کنيد. فرمود: ديگر اينجا کافي است، ‌عبادت را به خودت تحميل نکن. همين قدر که تحميل کردي، روحت کم کم از عبادت گريزان مي‌شود وگويي عبادت را مانند يک دوا به او داده اي. آن وقت يک خاطرة بد از عبادت پيدا مي‌کند. هميشه کوشش کن در عبادت نشاط داشته باشي و روحت خاطرة خوش از عبادت داشته باشد.

دين، سهله و سمحه

به جابر فرمود:

يا جابر ان هذا الدين لمتين فاوغل فيه برفق فان المنبت لا ارضاً قطع ولا ظهرا ابقا؛

اي جابر! دين اسلام دين با متانتي است، با خودت با مدارا رفتار کن.

بعد مي‌فرمايد ـ چه تشبيه عاليي! ـ :

جابر! آن آدمهايي که خيال مي‌کنند با فشار آوردن بر روي خود و سخت گيري بر خود زودتر به مقصد مي‌رسند اشتباه مي‌کنند، اصلاً به مقصد نمي‌رسند. مَثَل آنها مَثَل آن آدمي است که مرکبي به او داده‌اند که از شهري به شهري برود؛ او خيال مي‌کند هر چه به اين مرکب بيشتر شلاق بزند و فشار بياورد زودتر مي‌رسد. چند منزل اول را با يک منزل به يک روز مي‌رود ولي يک وقت متوجه مي‌شود که حيوان بيچاره را زخمي کرده و حيوان از راه مانده و جابجا ايستاد؛ به مقصد نرسيد، مرکبش را هم مجروح و ناقص کرد.

فرمود:

آدمي که بر روح خود فشار مي‌آورد و زائد بر استعداد خويش بر خودش تحميل مي‌کند خيال مي‌کند زودتر به مقصد مي‌رسد، او اصلاً به مقصد نمي‌رسد؛ روحش مثل مرکبي مي‌شود که زخم بر داشته باشد از راه مي‌ماند و ديگر قدم از قدم بر نمي‌دارد. نسبت به مردم هم همين طور است.

همچنين مي‌فرمود:

بعثت علي الشريعه السمحه السهله.

خدا مرا بر شريعت و ديني مبعوث کرده است که با سماحت (باگذشت) و آسان است.

دين اسلام سماحت دارد. به يک انسان مي‌گويند «سماحه» يعني انسان باگذشت؛ ولي «دين با گذشت است» يعني چه؟ مگر دين هم مي‌تواند با گذشت باشد؟ دين هم با گذشت است ولي اصولي دارد. چطور؟ ديني که به شما مي‌گويد وضو بگير، همين دين به شما مي‌گويد اگر زخم يا بيماري در بدن تو هست و خوف ضرر داري، بيم ضرر داري ـ نمي‌گويد يقين به ضرر داري ـ تيمم کن، وضو نگير. اين معنايش سماحت اين دين است؛ يعني يک دين يک دندة لجوج بي‌گذشت نيست، در جايش گذشت دارد. يا مي‌گويد روزه واجب است. واقعاً اگر انسان بدون عذر روزه‌اي را بخورد گناه مرتکب شده است. ولي همين دين مي‌بينيم در جاي خودش گذشت زيادي نشان مي‌دهد: Gيريد الله بکم اليسر ولا يريد بکم العسر». در مورد روزه اگر مسافر هستي، در مسافرت روزه نگير، بعد قضايش را بگير: Gيريد الله بکم اليسرF اگر مريض هستي و روزه گرفتن براي تو سخت است، روزه نگير: Gومن کان مريضا او علي سفر فعدة من ايام اخر يريد الله بکم اليسر و لا يريد بکم العسرF، يعني ديني است با سماحت و باگذشت. حتي وقتي خوف ضرر داري (لازم نيست صد درصد يقين داشته باشي ) ممکن است اين خوف از گفتة يک طبيب فاسق يا کافر در دل تو پيدا بشود، ولي به هر حال اين خوف و نگراني در قلب تو پيدا شده است. و حديث داريم که لازم نيست اين خوف و نگراني براي ديگران پيدا بشود و ديگران خائف باشند. Gبل الانسان علي نفسه بصيرةF اگر تو خودت در قلب خودت احساس مي‌کني که خوف داري که نکند اين روزه بيماري تو را تشديد کند، همين کافي است و لازم نيست از کس ديگر بپرسي. حتي براي يک پيرمرد يا پير زن يا يک زن مقرب (يعني زن حامله‌اي که نزديک وضع حمل اوست) لزومي نيست که خوف ضرر باشد. يک پيرمرد يا پير زن ممکن است خوف ضرر هم نداشته باشد ولي [چون] به حد پيري و فرتوتي رسيده [روزه بر او واجب نيست]. اين، سماحت و گذشت است.

پيغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: «بعثت علي الشريعه السمحه السهله» خدا مرا بر شريعت و ديني با گذشت، و در موارد خودش سهل و آسان مبعوث کرده است؛ ديني است عملي، دين غير عملي نيست. اتفاقاً از نظر كساني که از بيرون نگاه مي‌کنند، يکي از چيزهايي که به موجب آن اسلام همه را جذب مي‌کند همين سهولت و سماحت آن است. پيغمبر صلی الله علیه و آله فرمود يک نفر مبلغ بايد مبلغ سماحت و سهولت اين دين باشد، کاري کند که مردم به امر دين تشويق و ترغيب بشوند.

آسيب‌شناسي تبليغات ديني

آسيب‌شناسي اصطلاحي است در علم پزشكي كه به حالت آسيب مند سلول‌هاي زنده اشاره دارد. در اين حالت سلول‌ها به علت رشد بي‌رويه يا دلايل ديگر حيات موجودات زنده را در معرض خطر قرار مي‌دهند. اين اصطلاح به معناي دانش شناخت بافت‌هاي آسيب ديده در بيماري‌ها نيز به كار رفته است.

مي‌توان «آسيب شناسي تبليغات ديني» را اين گونه تعريف كرد: آسيب شناسي تبليغات ديني يعني شناخت ريشه‌ها، علل و عوامل آسيب‌ها و ضعف‌هايي كه در محتوا و با روش‌ها و مخاطب شناسي تبليغات ديني وجود دارد و موجب عدم كارايي و حتي ممكن است باعث مسخ فرهنگ ديني شود.

استاد شهيد مطهري در جهت‌شناسايي و ترميم آسيب‌ها و پويايي تبليغات ديني، دو بعد معرفتي و رفتاري در حوزه دين شناسي و تبليغات ديني را مورد بحث و بررسي قرار داده است. در اين‌جا آن آسيب‌ها را از نظر ايشان يادآور مي‌شويم:

1. بدعت‌گذاري

امروز نوآوري را مي‌گويند: بدعت. نوآوري در غير امر دين عيبي ندارد. يک کسي در شعر مي‌خواهد نوآور باشد، يک کسي در هنر مي‌خواهد نوآور باشد، يک کسي در فلسفه مي‌خواهد نوآور باشد. اين مانعي ندارد، ولي در دين، نوآوري معنا ندارد، چون آورنده دين، ما نيستيم، حتي امام علیه السلام هم آورندة دين نيست. امام علیه السلام، وصي پيغمبر صلی الله علیه و آله و خزانة علم اوست. آنچه که پيغمبر صلی الله علیه و آله گفته است. [ او بيان مي‌کند]. خود پيغمبر هم آورندة دين نيست. خدا به وسيلة ملک و گاهي بدون وسيلة ملک دين را به پيغمبر وحي مي‌کند، پيغمبر به مردم ابلاغ مي‌کند و همه‌‌اش را يک‌جا براي امام بيان مي‌کند. آورندة دين حتي پيغمبر هم نيست.

در دين، نوآوري غلط است، بدعت است و حرام. بله، نو استنباط کردن درست است، که آن نوآوري نيست. اخباريين اجتهاد را خيال مي‌کنند نوآوري است. مي‌گويند: اجتهادها همه بدعت است. اشتباه مي‌کنند. اجتهاد؛ يعني، حسن استنباط، ممکن است مجتهدي مطلبي را از نو استنباط بکند که قبلاً خود او يا ديگران جور ديگر استنباط مي‌کرده‌اند. اين، مسئلة استنباط است، نه آورندگي.

امروز، مطلق نوآوري را بدعت مي‌نامند و از بدعت حمايت مي‌کنند و مثلاً مي‌گويند: فلان کس بدعت آور است، ولي ما نبايد اشتباه بکنيم. اصلاً اين اصطلاح غلط است. در ميان ما از قديم، «بدعت»، يعني نوآوري در دين: ادخال في الدين ما ليس في الدين. نبايد چيز ديگر را بدعت بناميم، بعد کم کم بگوييم: پس بدعت اشکالي ندارد. اين را خواستم بگويم که بعضي از جوان‌ها اشتباه نکنند. اگر امروز نوآوري را مي‌گويند بدعت، اين بدعت اگر در مسائل هنري، شعري، فلسفي يا علمي است، نه فقط عيب نيست، بلکه کمال است؛ ولي در دين، آن هم به معناي آوردن نه به معناي اجتهاد؛ يعني چيزي را که در دين نيست از خود جعل کردن، در حد بزرگ‌ترين گناهان است؛ حتي حديث است: «من زار مبدعاً (مبتدعاً) فقد خرب الدين؛ اگر کسي به ديدن يک اهل بدعت برود، دين را خراب کرده است» يعني اگر کسي بدعتي در دين ايجاد مي‌کند، بر ديگران حرام است که با او ديد و بازديد بکنند؛ ديد و بازديدش هم حرام است.

2. مبارزه با فطريات انسان

يکي از مختصات دين اسلام، اين است که همة تمايلات فطري انسان را در نظر گرفته، هيچ کدام را از قلم نينداخته و براي هيچ کدام سهم بيشتري از حق طبيعي آنها نداده است. معناي فطري بودن قوانين اسلامي، هماهنگي آن قوانين و عدم ضديت آنها با فطريات بشر است؛ يعني اسلام گذشته از اين که از نظر ايمان و پرسش خدا، پرورش دهندة يک احساس فطري است، از نظر قوانين و مقررات نيز با فطرت و طبيعت و احتياجات واقعي بشر هماهنگ است.

بعضي از مقدس مآبان و مدعيان تبليغ دين، به نام دين با همه چيز به جنگ بر مي‌خيزند؛ شعارشان اين است: اگر مي‌خواهي دين داشته باشي، پشت پا بزن به همه چيز، گرد مال و ثروت نگرد، ترک حيثيت و مقام کن، زن و فرزند را رها کن، از علم بگريز که حجاب اکبر است و ماية گمراهي است، شاد مباش و شادي نکن، از خلق بگريز و به انزوا پناه ببر، و امثال اينها، بنابراين اگر کسي بخواهد به غريزة ديني خود پاسخ مثبت دهد، بايد با همه چيز در حال جنگ باشد. بديهي است وقتي که مفهوم زهد، ترک وسايل معاش و ترک موقعيت اجتماعي و انزوا و اعراض از انسان‌هاي ديگر باشد، وقتي که غريزة جنسي، پليد شناخته شود و منزه‌ترين افراد، کسي باشد که در همة عمر مجرد زيسته است، وقتي که علم، دشمن دين معرفي شود و علما و دانشمندان، به نام دين در آتش افکنده شوند و يا سرهاشان زير گيوتين برود، مسلماً و قطعاً مردم به دين بدبين خواهند شد.

مربيان دين بايد اول بکوشند خودشان عالم و محقق و دين شناس بشوند و به نام دين، مفاهيم و معاني نامعقولي در اذهان مردم وارد نکنند که همان معاني نامعقول منشأ حرکت‌هاي ضد ديني مي‌شوند؛ ثانياً‌: از همه مهم‌تر و بالاتر، اين که به نام دين و به اسم دين با فطريات مردم معارضه و مبارزه نکنند. آن وقت است که خواهند ديد مردم Gيدخلون في دين الله افواجاًF.

3. عدم شناخت مقتضيات زمان

و توقيفهم علي ما اراد من مصلحه دينهم و دنياهم.

يعني خطيب، مردم را آگاه گرداند به مصالح دين و مصالح دنيوي آنها، که در حال حاضر چه جور عمل کنند که هم خير و مصلحت دين آنهاست و هم خير و مصلحت دنياي آنها.

اين کار بزرگي است، از موعظه کردن خيلي مشکل‌تر است. موعظه؛ اگر خود شخص اهل عمل باشد، صفاي قلبي داشته باشد، ايماني داشته باشد و چند کلمه از مواعظ بداند، مي‌تواند موعظه کند و موعظه اش تا همان حد مفيد باشد. در موعظه اگر خود شخص اهل عمل باشد و اخلاصي داشته باشد، همان بازگو کردن کلمات بزرگان کافي است، و اما اين که شخص بخواهد مصالح عالية ديني و دنيايي مردم را بگويد و آنها را به آن مصالح آگاه کند، خيلي مشکل است.

دو اشکال در اين کار هست: يکي اين که علم و اطلاع زياد مي‌خواهد، ديگر اين که اخلاص بسيار لازم است که آنچه را از مصالح عاليه ديني و دنياي مي‌فهمد، همان‌ها را به مردم بگويد، اما علم و اطلاع: اولاً: بايد علم و اطلاعش به مباني دين کافي باشد، بايد اسلام را کاملاً بشناسد، به روح تعليمات اسلامي آگاه باشد، ظاهر اسلام و باطن اسلام، پوستة اسلام و هستة اسلام، همه را در حد خود و جاي خود بشناسد، تا بفهمد مصلحت دين يعني چه؛ ثانياً: تنها، دانستن و شناختن دين براي مصلحت‌گويي کافي نيست، جامعه را بايد بشناسد، به اوضاع دنيا بايد آگاه باشد، بايد بفهمد که در دنيا چه مي‌گذرد و امروز مصلحت جامعة اسلامي در برابر جريان‌هاي موجود دنيا چه اقتضا مي‌کند، و مردم را به آن جريان‌ها و مصالح واقعي آنها آگاه بکند.

متأسفم که بايد بگويم: ما از اين جهت ضعيفيم، ما در جنبة موعظه ضعيف نبوده‌ايم و نيستيم و لااقل خيلي ضعيف نيستيم، اما در اين قسمت خيلي ضعيفيم، در اين جهت کمتر مطالعه داريم. اين کلام امام رضا علیه السلام خيلي قيمت دارد؛ فرمود: مردم را به مصلحت دين و دنياي آنها آگاه بکنيد. آدمي که سر و کارش فقط با چند کتاب معين در يک علم، به خصوص مثلاً فقه، ادبيات، فلسفه و غيره، باشد و در کنج مدرسه به سر برد، نمي‌تواند بفهمد در جامعه چه مي‌گذرد و چه بايد کرد. انسان در کنج مدرسه نمي‌تواند مصالح جامعه را تشخيص دهد. علم و اطلاع به اوضاع جاري و متغير جهان لازم است. شامه تيز مي‌خواهد که حتي حوادثي که در آينده واقع مي‌شود، از حالا پيش‌بيني کند و جامعه را طوري از آن حادثه عبور دهد که با خطري مواجه نشود. هدايت بدون قدرت پيش بيني امکان پذير نيست.

4. دلالي شخصيت‌ها

يکي از اينها اين که کسي که روي کرسي خطابه، روي کرسي حسين بن علي علیه السلام قرار مي‌گيرد، به جاي اين که هادي دين و مبلغ دين باشد، دلال شخصيت‌ها باشد، منبر را وسيلة دلالي براي شخصيت‌ها قرار دهد. متاسفانه يک چنين چيزي در جامعة ما هست و چنين استفاده‌هايي از منبرها مي‌شود. دلالي شخصيت‌ها که گفتم، فرق نمي‌کند که آن شخصيت‌ها چه شخصيت‌هايي باشند، شخصيت‌هاي سياسي باشند، يا روحاني، يا شخصيت ديگر؛ دلال صاحب مجلس و باني مجلس باشد، يا دلال پيش‌نماز باشد، يا دلال بالاتر از پيش‌نماز باشد.

تمام اينها بر خلاف شئون و حيثيات منبر است. البته هر کسي که کاري مي‌کند، مي‌تواند يک توجيه و تاويلي هم براي کار خودش بتراشد، اما بدانيد يکي از چيزهايي که کرسي خطابة ما را ضعيف و کم ارزش و خراب کرده است، همين دلالي‌هاست، همين است که کرسي دلالي شخصيت‌ها شده، بايد منبر از اين آلودگي پا شود.

5. پرهيز از مزاج‌گويي (طبق ميل مردم حرف نزدن)

يکي ديگر اين که اگر بنا باشد به مصداق «و توقيفهم علي ما اراد من مصلحه دينهم و دنياهم» مصلحت‌گويي بشود، بايد بدانيم که مصلحت گويي غير از مزاج گويي است، غير از اين است که چيزي بگوييم که مردم خوششان بيايد و ما را تحسين کنند و به به بگويند.

هيچ مي‌دانيد چرا مردم با پيغمبر زمان خودشان مخالف بوده‌اند؟ چرا هر پيغمبري که پيدا مي‌شود زياد مخالف پيدا مي‌کند؟ چرا پيغمبرها در زمان خودشان از ما کمتر مريد داشته‌اند؟ اين قضيه، رمزي دارد. رمزش اين است که آنها با نقاط ضعف مردم مبارزه مي‌کردند و ما از نقاط ضعف مردم بهره برداري مي‌کنيم. آنها مي‌خواستند آن معايب و آن نقاط ضعف را اصلاح کنند و از بين ببرند و ما معمولاً مي‌خواهيم از همان معايب و همان نقاط ضعف بهره برداري کنيم. براي اين که باني مجلس را راضي کنيم، براي اين که مستمعين را راضي کنيم، مطابق ميلشان حرف مي‌زنيم، نه مطابق مصلحتشان. ما مي‌فهميم فلان قصه دروغ است و به علاوه سبب گمراهي و ضلالت و غرور بي‌جاي مردم مي‌شود، اما چون فکر مي‌کنيم اگر بگوييم نظر مستمعين را جلب مي‌کنيم، مي‌گوييم.

6. بي‌توجهي به تحريفات

من در يک سخنراني تحت عنوان «حماسة حسيني» از بعضي روضه‌خوان‌ها و منبري‌ها انتقاد کردم. گفتم: «اين حادثة عاشورا دو چهره و صفحه دارد: يک صفحة سياه و يک صفحه سفيد. سکه‌اي است که دو رو دارد. در يک طرف، ظلم و جنايت و بي‌رحمي و نامردمي و قساوت است. قهرمان اين صفحه، ابن زياد است و عمر سعد و شمر و سنان بن انس و حرمله کوفي و...

همين طور که اين صفحه از سياه‌ترين صفحات تاريخ است، طرف ديگر آن از درخشان‌ترين صفحات تاريخ است. در آن صفحه، ما ايمان مي‌بينيم و حقيقت و توکل و مجاهدت و صبر و رضا. قهرمانان اين صفحه، خود امام حسين علیه السلام، برادران امام حسين علیه السلام، فرزندان امام حسين علیه السلام، برادرزادگان امام حسين علیه السلام و اصحاب امام حسين علیه السلام هستند. اگر قسمت‌هاي زيباي اين صفحه را در مقابل قسمت‌هاي زشت آن صفحه قرار دهيم، نه تنها کمتر نيست، بلکه بر آن مي‌چربد، ولي بعضي منبري‌ها، مثل اين که عادت دارند صفحة سياه تاريخ عاشورا را براي مردم بازگو کنند. گويي اين تاريخ اساساً صفحة سفيد ندارد، مثل اين که امام حسين علیه السلام و اصحاب و ياران او مردمي بودند که فقط نفله شدند، افرادي بودند که مظلوم واقع شدند و هيچ قهرماني نداشتند، در حالي که همان طور که گفتيم: قضيه دو طرف دارد و طرف زيباي آن بر طرف زشت آن مي‌چربد.

مخصوصاً در اين عصر بدانيد که وظيفة سنگيني داريم. با حادثة تحريف شده نمي‌شود به مردم خدمت کرد، در گذشته هم نمي‌شد. در گذشته اگر فايده‌اي نداشت، ضررش کم بود، ولي در اين عصر ضررش خيلي زياد است. ما و شما بزرگ‌ترين وظيفه‌اي که داريم، اين است که ببينيم چه تحريفاتي در تاريخ ما شده است، چه تحريفاتي در نقاشي شخصيت‌ها و بزرگان ما شده است، چه تحريفاتي در قرآن شده است؛ اما تحريف قرآن تحريف لفظي نيست، يعني در قرآن نه يک کلمه کم شده است و نه يک کلمه زياد. خطر تحريف معنوي قرآن به اندازة خطر تحريف لفظي آن است. تحريف معنوي قرآن يعني چه؟ يعني تفسير غلط، توجيه غلط، قرآن را غلط تفسير کردن، توجيه غلط کردن، همين هم نبايد باشد. ببينيم در تاريخ‌هاي ما، آن تاريخ‌هايي که بايد براي ما درس آموزنده باشد و سند اخلاقي ماست، سند تربيت اجتماعي ماست، مانند حادثة تاريخي عاشورا، چه تحريفاتي شده است؟ بايد با اين تحريفات مبارزه کنيم.

وظايفي که علماي امت دارند چيست؟ وظايف عامه و تودة مردم چيست؟

راجع به علماي امت، يک سخن کلي را عرض مي‌کنم: عالم، نقطة انحرافش در اين جاست که هميشه خودش را در مقابل نقاط ضعف و عيب‌هاي مردم مي‌بيند. نقاط ضعف روحي و اخلاقي و اجتماعي در افراد، يک نوع بيماري است. در بيماري‌هاي جسماني، خود بيمار معمولاً بيماري خودش را احساس مي‌کند و خودش دنبال معالجه مي‌رود، ولي در بيماري‌هاي روحي آنچه که کار را مشکل مي‌کند، اين است که شخص بيمار است، ولي خودش نمي‌فهمد که بيمار است، بلکه برعکس، آن بيماري را به عنوان سلامت مي‌پذيرد! به بيماري خودش علاقه دارد! چنين نيست که افراد، نقاط ضعف خودشان را به عنوان نقطة ضعف بشناسند و قبول کنند، بلکه آنها را نقطة قوت در خودشان مي‌دانند! اين عالم است که مي‌فهمد نقاط ضعف اجتماعش چيست.

عالم که در مقابل نقاط ضعف اجتماع قرار مي‌گيرد، دو حالت دارد:

1. با نقاط ضعف مردم مبارزه مي‌کند. اين را مصلح مي‌گويند. مصلح؛ يعني کسي که با نقاط ضعف مردم مبارزه مي‌کند. غالباً مردم از او خوششان نمي‌آيد!

2. مبارزه کردن با نقاط ضعف مردم را کار سخت و مشکلي مي‌بيند. مبارزه کردن با نقاط ضعف مردم نه تنها منفعت ندارد، بلکه ضرر هم دارد؛ از نقاط ضعف مردم استفاده مي‌کند! اين جاست که مصداق فقيه فاجر مي‌شود که به فرمودة پيغمبر اکرم صلی الله علیه و آله، يکي از آفات سه گانة دين است.

7. اظهار نظرهاي غير متخصصانه

در بعضي مسائل، همه مردم به خود حق مي‌دهند که اظهار نظر کنند. در قديم دربارة مسائل بهداشتي، مطالب اين چنين بود. اگر کسي مي‌گفت: من فلان ناراحتي دارم، هرکس که مي‌شنيد، اظهار نظر مي‌کرد که بلي، علتش اين است و اثرش اين است و چاره‌اش و علاجش هم اين است، و ديگري که مي‌شنيد، به نحوي ديگر اظهارنظر مي‌کرد. حق اظهار نظر را همه براي خود محفوظ مي‌دانستند و اگر احياناً نفوذ و قدرتي مي‌داشتند و لااقل بيمار، نوعي رودرواسي از آنها مي‌داشت، او را مجبور مي‌کردند که اين دستور را ـ که نتيجه اش قطعي است ـ به کار ببندد. کمتر فکر مي‌کردند که اظهار نظر در مسائل بهداشتي، نيازمند به تخصص است؛ بايد پزشک بود، داروشناس بود، بايد سال‌ها نزد استاد درس خواند، بايد مدت‌ها تجربة علمي آموخت؛ اما گويي همه خود را پزشک مي‌دانستند. الآن هم در ميان يک طبقه، وضع همين است.

در مسائل ديني نيز عيناً همين طور بود و هنوز هم همين طور هست و ادامه دارد. همه کس به خود حق مي‌دهد که اظهار نظر کند. مسائل ديني ـ خصوصاً قسمت‌هاي خداشناسي و توحيدي ـ از جملة پيچيده ترين مسائل علمي است که همه کس شايستگي اظهارنظر ندارد. البته اساس خداشناسي ـ آن اندازه که عموم مردم مکلفند بدانند و ايمان داشته باشند ـ ساده و فطري است، اما يک قدم که آن طرف‌تر برويم، بحث صفات و اسما و افعال و قضا و قدر الهي به ميان مي‌آيد و فوق العاده پيچيده مي‌گردد. به تعبير اميرالمومنين، علي علیه السلام «دريايي عميق است»؛ تنها نهنگ‌ها مي‌توانند در اعماق اين دريا شناوري کنند. شناسايي و بررسي صفات و اسماي ذات حق، کاري نيست که از همه کس ساخته باشد، و حال اينکه مي‌بينيم همه کس خود را در اين قسمت اهل نظر مي‌داند و به بحث و اظهار نظر و استدلال مي‌پردازد و گاه سر از سخنان مضحکي در مي‌آورد.

مي نويسند: کشيشي مي‌خواست «اصل غائيت را تعريف کند و بيان کند که نظام جهان يک نظام هدفدار است و جهان يک جريان هدفداري را طي مي‌کند و از اين راه مي‌خواست حکمت باري تعالي و علم و ارادة او را به ثبوت برساند.

و البته چنان که مي‌دانيم، اين مطلب دشواري نيست؛ از خلقت هر موجودي مي‌توان شاهد آورد، اما کشيش، خطوط روي طالبي را به عنوان مثال ذکر کرد، گفت: علت اين که خطوط منظم روي طالبي کشيده شده، اين است که وقتي ما مي‌خواهيم طالبي را براي افراد خانواده تقسيم و قاچ کنيم، قبلاً محل گذاشتن کارد مشخص باشد که عادلانه تقسيم کنيم و بچه‌ها دعوا نکنند و جار و جنجال راه نيندازند!

مثالي هم از خودمان ذکر کنم؛ مي‌گويند: شخصي اين مطلب را عنوان کرده که چرا خداوند به کبوتر بال داده است، اما به شتر نداده است؟ جواب مي‌داد: اگر شتر بال مي‌داشت، ديگر براي ما زندگي نمي‌ماند؛‌ شتر پرواز مي‌کرد و خانه‌هاي خشت و گلي ما خراب مي‌شد!

از ديگري پرسيدند: چه دليلي بر وجود خدا هست؟ گفت: «تا نباشد چيزکي مردم نگويند چيزها!»

ضعف منطق‌هايي که غالباً ديده مي‌شود که افراد ناوارد در مسائل مربوط به حکمت الهي، عدل الهي، قضا و قدر الهي، اراده و مشيت الهي، قدرت کاملة الهي، جبر و اختيار، حدوث و قدم عالم، قبر و برزح و معاد و بهشت و جهنم و صراط و ميزان و غيره از خود نشان مي‌دهند و غالباً مستمعان آ نها مي‌پندارند که آنچه اين جاهلان و بي‌خبران مي‌گويند، متن تعليمات ديني است و اينها به اعماق آن تعليمات رسيده‌اند، يکي از موجبات بزرگ لا مذهبي و گرايش‌هاي مادي است.

منبع: مجموعه آثار شهيد مطهري;



منابع: ره توشه محرم
ارسال کننده: مدیر پورتال
 عضویت در کانال آموزش و فرهنگ اربعین

چاپ

برچسب ها مطهری - امام حسین - آسیب شناسی تبلیغ

مطالب مشابه


1
اربعین عطش‎‎های پرپر
کاروان خاطرات، بازگشته است از جایی که چهل روز گذشته است از ماتم‎های سرخ، از عطش‎های پرپر شده است
 1395/04/27
2
پژوهشی در اربعین حسینی(علیه السلام)
محسن رنجبر. حضور اهل بیت(علیهم السلام) در اولین اربعین شهادت امام حسین(علیه السلام) بر سر مزار آن حضرت در کربلا از مسائلی است که در قرون اخیر برخی محققان شیعه درباره آن تشکیک کرده اند. در مقابل، برخی دیگر از اندیشمندان، درصدد رد این تشکیک و اثبات اربعین اول شده اند. این نوشتار ابتدا به دلایل منکران اربعین اول پرداخته و در ادامه به پاسخ گویی آن ها می پردازد، سپس با استفاده از قراین و شواهد دیگر، دیدگاه موافقان اربعین اول را تأیید می کند.
 1395/04/27
3
تحقیقی در باره اربعین حسینی
مسئله اربعین سید الشهداء(علیه السلام) و این که آیا خاندان آن حضرت پس از رهایی از اسارت یزید قصد عزیمت به کربلا را داشته و نیز آیا توانسته اند در آن روز به زیارت آن مضجع شریف نایل آیند و مرقد مطهرش را زیارت کنند، از جمله مسائلی است که از دیرباز صاحب نظران در باره آن اختلاف نظر داشته و هریک با استشهاد به ادله تاریخی برای اثبات یا نفی آن تلاش کرده اند
 1395/04/27

نظرات


ارسال نظر


Arbaeentitr

 فعالیت ها و برنامه ها

 احادیث

 ادعیه و زیارات